Teos, antik dönemde İyonya’nın önemli şehirlerinden biriydi. Teos antik yerleşimi üzerindeki araştırmalar ve Dionysos Tapınağı kazıları, ODTÜ’den Dr. Mustafa Uz tarafından yürütülmüştür. Dr. Uz’un ani vefatından sonra çalışma, Dr. Numan Tuna tarafından sürdürülmüştür. Proje, 1993–1995 yılları arasında ODTÜ TEKDAM tarafından, 1995 yılından itibaren ise ODTÜ TAÇDAM tarafından desteklenmiştir.
Antik yerleşimin topoğrafik haritaları çıkarılmış ve bu haritalar, orijinal yapıların ve inşa edildikleri terasların gösterilmesiyle, antik dönemdeki arazi kullanımının etkinliğini kanıtlamıştır. Araştırmanın ana odak noktaları arasında Dionysos Tapınağı, agora ve akropolis alanındaki şehir surları ile antik liman yer almaktadır.
Akropolis tepesinin güneydoğu bölgesinde yapılan arkeo-jeofizik araştırmalar, modern tarım terasları ile antik şehir suru kesitleri arasındaki ilişkinin aydınlatılmasını sağlamıştır.
Arkaik Tapınak, doğuya bakış Arkaik Altar, güneydoğuya bakış
Dionysos Tapınağı, Vitrivius’un On Kitapta Mimarlık (III.3.6-8, IV.3.1) eserinde saydığı antik dönemin önemli yapılarından biri olarak kabul edilmelidir. Tapınağın podiumu ve temenos alanının platformları, doğal tepenin kesilip düzeltilmesiyle oluşturulmuştur. Temenos alanının yükseltilmiş platformu 1,5 metre yüksekliğindedir. Tapınak ve doğudaki sunak, temenos alanının merkezinde yer almakta ve döşeli bir platform tapınağı sunağa bağlayarak tek bir mimari birim oluşturmaktadır. Temenos alanının seviyesi batıda daha yüksek olup, doğuya doğru bir dizi basamakla teraslandırılmıştır. Bu basamakların altında, Helenistik süslemeli yeniden kullanılmış bloklarla karışık moloz temeli oluşturmuştur.
Tapınağın kalıntıları, Vitrivius’un anlattığına uygun olarak yanlarında on birer sütun bulunan altı sütunlu peripteros (hexastyle peripteros) planındadır. Tapınakta yapılan yeni araştırmalar, yapının 8,10 x 19,3 metre ölçülerinde bir stilobat üzerine prostylos tarzında inşa edilmiş olabileceğini göstermektedir. Pronaos’un uzunluğu 2,10 metre, cella 9,5 metre ve opisthodomos 2,10 metredir. Pronaos, cella ve opisthodomos’un oranları, Priene’deki Athena Tapınağı ve Magnesia’daki Zeus Sosipolis Tapınağı ile paralellik göstermektedir. Ancak opisthodomos’un derinliği oldukça dar olup, Dr. Mustafa Uz’un önerdiği tetrastyle-amphiprostylos tipine uygun olabilir.
Helenistik tapınaktan önce bir Arkaik tapınağa dair kanıtlar da mevcuttur. Cella ölçüleri 38,46 x 7,30 metre olup, Samos Heraion Hekatompedos tapınağıyla 1:5 oranında benzerlik göstermektedir. Bu önceki tapınağın üstyapısına ait kalıntılar, dar egg-and-dart (yumurta-ve-ok) rölyefli beyaz mermerden yapılmış olup, temenos alanının güneybatısında bulunmuştur. Teos Hekatompedos tapınağı, yatak kayayı düzleyerek ve alanı bir tarafta 3 metre yükselterek inşa edilmiştir.
Bouleterion Liman Duvarı, M.Ö.erken 3. yüzyıl
Agora’nın kuzey terasında yer alan tapınağın üstyapısına ait kalıntılar, sütunların İyon ve Atina öğelerini harmanlayan kompozit üslupta olduğunu göstermektedir. Architrave (başlangıç kirişi) üç bant veya fasya hâlinde olup, egg-and-dart ve İyonik süsleme (cymation) ile biçimlendirilmiştir; bu, Magnesia’daki Zeus Sosipolis Tapınağı ile benzerlik göstermektedir. Sütunların yerleşimi ve oranları, Helenistik mimar Hermogenes’in önceki çalışmalarına uygun olup, epigrafik buluntular da tapınağın Helenistik dönemde inşa edildiğini desteklemektedir.
Tiyatro ve bouleterion (meclis binası) üzerine arkeolojik araştırmalar tamamlanmıştır. Tiyatro, Kocakır Tepesi’nin güneydoğusunda, doğal bir tepe üzerine inşa edilmiştir. Orijinal yapıya Romalılar döneminde, Hadrian döneminde birkaç ekleme yapılmıştır. Yapının cavea (oturma sıraları) 15 metre yüksekliğe kadar iyi korunmuştur. Bouleterion, Agoranın kuzey köşesinde yer almaktadır ve temel kayadan 4–5 metre yüksekte, yapının teras duvarı için 3 metre kalınlığında dolgu kullanılmıştır.
Araştırmanın önemli alanlarından biri, Güney Limanı’ndaki dalgakırandı. Bu dalgakıran, doğu-batı doğrultusunda 200 metre uzunluğundadır ve Batı Anadolu limanlarının ayakta kalan erken örneklerinden biridir. Dalgakıranın duvar inşaat tekniği, şehir surlarıyla benzerdir; şehir surlarıyla ilgili bir epigrafik buluntu duvarın M.Ö. 2. yüzyılda inşa edildiğini göstermektedir. Dolayısıyla dalgakıran da muhtemelen eşzamanlıdır.
Şehir surlarının iç kısmında yapılan araştırmalar, seramik üretimi ile ilişkili birikmiş dolguları ortaya çıkarmıştır. Güney Limanı’nın batı kısmındaki dolgular yaklaşık 2 hektarlık bir alanı kaplamaktadır. Daha sınırlı bir alan da antika liman bölgesine paralel olarak agoranın doğu bölümünde tespit edilmiştir..
Teos yerleşim planı