Yalıncak köyünün 1400 m güneyinde, dağlık bir alanda yer alan tarih öncesi Koçumbeli yerleşimindeki kazılar; Orta Doğu Teknik Üniversitesi ve Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nden bir ekip tarafından Sayın Burhan Tezcan başkanlığında başlatılmış; 1965-1966 yıllarında ise Prof. Dr. Cevdet Bayburtluoğlu ve Prof. Dr. Sevim Buluç yönetiminde sürdürülmüştür. Koçumbeli, M.Ö. 2500-2300 yıllarına tarihlenen üç yerleşim tabakasına sahiptir. Tıpkı Ahlatlıbel gibi, prehistoryanın (tarih öncesi) yalnızca belirli bir döneminde iskan edilmiş olup öncesinde veya sonrasında başka bir yerleşim izine rastlanmamıştır. Koçumbeli; Ankara yakınlarındaki diğer Erken Tunç Çağı yerleşimleri olan Karaoğlan, Ahlatlıbel ve Etiyokuşu ile benzer bir kültürü paylaşmaktadır.
Oldukça büyük bir köy olan Koçumbeli'de evler, dikdörtgen veya yamuk (trapezoidal) planlı oda gruplarından oluşmaktadır. Konutlar genellikle biri dikdörtgen/yamuk, diğeri ise ona bitişik yuvarlak planlı olmak üzere iki odalıdır. Yapılar, kaba taş temeller üzerine kerpiç duvarlı olarak inşa edilmiştir. İçinde direk deliği bulunan taş kaideler, tek katlı evlerin, oyulmuş kaidelere yerleştirilen ahşap direklerle desteklenen beşik çatılara sahip olduğunu göstermektedir. Yuvarlak ve kare formlu ocaklar, ya evin içinde duvar diplerinde ya da dışarıda, avluda yer almaktadır. Evlerin bulunduğu genel alan, "şehir duvarı" (sur) olarak nitelendirilebilecek bir duvarla çevrelenmiştir.
Koçumbeli'de bulunan arkeolojik kalıntılar arasında; büyük çoğunluğu tarih öncesi günlük yaşama ait kap kacak, idoller, figürinler, ağırşaklar ve damga mühürler yer almaktadır. Bu buluntular, Erken Tunç Çağı kültürlerinin sosyo-ekonomik düzeyini yansıtmaktadır. Yerleşimde ekonomiye dayalı temel faaliyetlerin hayvancılık ve dokumacılık olduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca, bulunan çok sayıdaki kadın idolü; Anadolu'nun diğer tüm uygarlıklarında olduğu gibi Koçumbeli'de de Ana Tanrıça kültünün varlığını ortaya koymaktadır. Damga mühürlerin sayıca fazlalığı ise ekonomideki güçlü mülkiyet bilincine işaret etmektedir.
Seramiklerin çoğu astarlı ve açkılıdır (parlatılmış). Saplı veya sapsız küçük kupa formundaki kap türleri Koçumbeli'de oldukça yaygındır. Diğer formlar arasında yuvarlak gövdeli ve düz dipli kaplar, emzikli kaplar ve gövdeleri yumru bezemeli maşrapalar bulunmaktadır. Ayrıca gagalı maşrapalar ve testiler de ele geçirilmiştir. Siyah açkılı yivli "çaydanlıklar" (emzikli kaplar), benzer metal vazoların kopyaları olabilir. Koçumbeli, mimarisinin yanı sıra buluntu topluluğu bakımından da Ankara çevresindeki diğer Erken Tunç Çağı yerleşimleriyle büyük benzerlik göstermektedir.
Yerleşim alanı içinde bulunan tek mezar, yuvarlak bir çukur şeklinde inşa edilmiş ve üzeri taş bir kapakla örtülmüştür. Mezara ölü hediyesi olarak metal bir mızrak ucu ve büyük bir çivi bırakılmıştır. Ayrıca, ölünün kulaklarına altın kulak tıkaçları takılmıştır. Aynı tip kulak tıkaçlarına Karayavşan, Elmalı-Semayük ve Alacahöyük’teki bazı Erken Tunç Çağı mezarlarında da rastlanmıştır. Koçumbeli kazılarından elde edilen buluntular hâlen ODTÜ Arkeoloji Müzesi’nde sergilenmektedir.
Emzikli Ağız Kenarlı Kap, Erken Tunç Çağı
Büyük Kulplu Kupa ve Ağırşaklar, Erken Tunç Çağı