1960'lı yıllarda Keban Barajı'nın inşası nedeniyle sular altında kalması öngörülen bölgedeki tarihi anıtların ve ören yerlerinin kurtarılmasına yönelik yürütülen ortak çalışmalar; ODTÜ Rektörü'nün başkanlığında, İstanbul Üniversitesi Prehistorya Kürsüsü, ODTÜ Tarihi Anıtların Restorasyonu Bölümü, Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü ve Türk Tarih Kurumu Başkanlığı temsilcilerinden oluşan bir yürütme kurulunun teşkil edilmesine vesile olmuştur.
ODTÜ tarafından Keban ve Aşağı Fırat havzalarında uzun yıllar boyunca yürütülen kazı çalışmaları ise, inşası devam eden barajların rezervuar alanları altında kalmaya mahkûm olan bu bölgelerde 1968 yılında başlatılmıştır. Söz konusu kurtarma çalışmaları için ihtiyaç duyulan mali kaynaklar, aslen bir iktisatçı olmasına karşın arkeolojiye büyük bir tutkuyla bağlı olan dönemin ODTÜ Rektörü Sayın Kemal Kurdaş tarafından kamu fonlarından ve diğer kaynaklardan temin edilmiştir. Kendisi aynı zamanda, Aşağı Fırat Havzası'ndaki kazıların da aynı hedefler gözetilerek sürdürülebilmesine olanak tanımıştır. Keban ve Aşağı Fırat bölgelerindeki kazı raporları yıllık olarak yayımlanmıştır. ODTÜ'nün üstlendiği bu öncü inisiyatifin bir sonucu olarak, yabancı enstitüler de bu çalışmalara iştirak etmiştir.
Yüzey araştırmalarıyla başlayan ve planlandığı şekilde yürütülen çalışmalar şu şekilde özetlenebilir:
1966 yılında ODTÜ Tarihi Anıtları Koruma ve Restorasyon Bölümü tarafından, Keban Barajı'nın suları altında kalması öngörülen rezervuar alanında yüzey araştırmaları gerçekleştirilmiştir. 1967 yılında ise yüzey araştırmaları, İstanbul Üniversitesi Prehistorya Kürsüsü ile Michigan Üniversitesi'nin işbirliğiyle sürdürülmüştür. 1968 yılında Keban Havzası'ndaki şu ören yerlerinde kazılara başlanmıştır: Ağın, Kalaycık, Aşvan, Fatmalı, Kalecik, Korucutepe, Norşuntepe, Pağnik Öreni-Kaşpınar, Pulur, Yeniköy, Tepecik, Tülintepe, Haraba, Han İbrahim Şah ve Değirmentepe.
1974 yılında Keban Barajı rezervuarının su tutmaya başlaması ve DSİ (Devlet Su İşleri) tarafından Aşağı Fırat Barajları Projesi'nin uygulamaya konulmasıyla birlikte; ODTÜ Keban Projesi, Aşağı Fırat Havzası'ndaki arkeolojik verileri değerlendirmek ve bölgede yapılması gereken kurtarma çalışmalarını tespit etmek amacıyla operasyonlarını nehrin alt havzalarına doğru genişletmek durumunda kalmıştır. Aşağı Fırat Havzası'ndaki araştırmalar kapsamında 1975-1977 yılları arasında yüzey araştırmaları yapılmış ve 1978 yılında fiili kazılara başlanmıştır. Kazılar, planlandığı gibi şu ören yerlerinde yürütülmüştür: Ancoz, Değirmentepe, Kaleköy, Köşkerbaba, Şemsiyetepe, Pirot, Samsat, Horiskale, İmamoğlu, Cafer Höyük, Tille, Lidar, Hassek Höyük, Kurban Höyük ve Hayaz.
Aynı bölgede 16'nın üzerinde kazıyı koordine eden Keban ve Aşağı Fırat Projeleri, o dönem arkeolojide uygulanan en güncel yöntem ve teknikleri tatbik ederek, Türk arkeolojisi üzerinde kalıcı etkiler bırakan büyük çaplı kurtarma operasyonlarını hayata geçirmiştir. Söz konusu kazılara ek olarak; geleneksel mimari, kırsal sosyoloji, antropoloji ve paleoçevre araştırmaları gibi farklı disiplinlerde de belgeleme çalışmaları yürütülmüştür.
ODTÜ Keban Projesi'nden önce Güneydoğu Anadolu'da kazısı yapılmış olan antik yerleşim sayısı son derece azdı. Keban Projesi'nin sonuçları, bölgenin kültür tarihi açısından taşıdığı büyük önemi net bir biçimde ortaya koymuş ve havzanın Paleolitik Çağ'dan Orta Çağ'ın sonuna kadar uzanan arkeolojik dizilimini (kesintisiz kronolojisini) tesis etmiştir.
Keban Projesi
Aşağı Fırat Projesi